“Đánh thức” tài sản công dôi dư bằng cơ chế phù hợp

Xử lý tài sản công (TSC) dôi dư không chỉ là câu chuyện quản lý tài sản (TS) Nhà nước mà còn là bài toán về khai thác nguồn lực phát triển. Nếu có cơ chế phù hợp, quy trình minh bạch và sự đồng hành của các đơn vị tư vấn chuyên môn, đây sẽ là nguồn lực rất lớn phục vụ phát triển hạ tầng, dịch vụ công và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Vì sao khó xử lý tài sản công dôi dư?

Dưới góc nhìn pháp luật và thực tế xử lý TSC (TSC) dôi dư, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội) cho biết:Hiện nay, việc xử lý TSC dôi dư, đặc biệt là trụ sở làm việc, cơ sở nhà đất sau sáp nhập đơn vị hành chính hoặc sau khi các cơ quan Nhà nước thay đổi mô hình tổ chức đang gặp nhiều khó khăn, vướng mắc cả về pháp lý lẫn thực tiễn triển khai. Đây cũng là nguyên nhân khiến không ít TSC bị bỏ hoang trong thời gian dài, xuống cấp nghiêm trọng, gây thất thoát và lãng phí nguồn lực của Nhà nước.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn nhận định, một trong những nguyên nhân lớn khiến nhiều cơ quan, đơn vị hiện nay còn tâm lý e ngại, “sợ sai” trong quá trình xử lý TSC xuất phát từ việc đây là lĩnh vực có tính pháp lý rất phức tạp, liên quan trực tiếp đến TS thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và quản lý. Chỉ cần một sai sót trong quá trình xác định giá trị TS, lựa chọn phương án xử lý hoặc tổ chức thực hiện cũng có thể dẫn đến nguy cơ bị thanh tra, kiểm tra, kiểm toán hoặc xem xét trách nhiệm pháp lý sau này.

Theo quy định của Luật Quản lý, sử dụng TSC 2017, việc quản lý và xử lý TSC phải bảo đảm nguyên tắc công khai, minh bạch, đúng mục đích, tiết kiệm và không làm thất thoát TS Nhà nước. Tuy nhiên, trên thực tế, việc xác định thế nào là “hiệu quả”, “phù hợp” hoặc “không gây thất thoát” trong từng trường hợp cụ thể lại không hề đơn giản, đặc biệt đối với các TS có giá trị lớn hoặc nằm tại vị trí có lợi thế thương mại cao.

Rủi ro pháp lý đầu tiên mà nhiều địa phương lo ngại là vấn đề xác định giá trị TSC, nhất là đối với đất đai và trụ sở nhà đất tại khu vực trung tâm. Nếu việc xác định giá, cho thuê, liên doanh, liên kết hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng không phù hợp với giá thị trường hoặc không đúng trình tự thủ tục theo quy định tại Luật Đất đai 2024 và Nghị định 186/2025/NĐ-CP thì rất dễ bị xem xét là gây thất thoát TS Nhà nước. Bên cạnh đó, việc xử lý TSC hiện nay chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều hệ thống pháp luật khác nhau như pháp luật về đất đai, đầu tư, đấu giá TS, ngân sách Nhà nước, xây dựng và quy hoạch. Trong nhiều trường hợp, các quy định còn chưa thực sự thống nhất hoặc cách hiểu giữa các cơ quan chuyên môn còn khác nhau. Điều này khiến cán bộ, cơ quan thực hiện rất dễ rơi vào tình trạng làm đúng quy định này nhưng lại có nguy cơ chưa phù hợp với quy định khác, từ đó phát sinh tâm lý thận trọng, e dè trong quá trình xử lý.

Một rủi ro khác là trách nhiệm pháp lý mang tính cá nhân đối với người ký quyết định hoặc tham mưu xử lý TSC. Thực tế thời gian qua đã có nhiều vụ việc liên quan đến quản lý đất công, chuyển nhượng TSC hoặc hợp tác khai thác TSC bị thanh tra, điều tra và xử lý trách nhiệm hình sự. Điều này tạo ra áp lực tâm lý rất lớn đối với đội ngũ cán bộ thực thi, đặc biệt trong bối cảnh nhiều TSC có nguồn gốc lịch sử phức tạp, hồ sơ pháp lý chưa đầy đủ hoặc tồn tại tranh chấp kéo dài. “Ngoài ra, cơ chế xã hội hóa, liên doanh, liên kết khai thác TSC dù đã được pháp luật cho phép nhưng trên thực tế vẫn còn thiếu các hướng dẫn chi tiết, đồng bộ về phương pháp lựa chọn đối tác, cơ chế xác định hiệu quả đầu tư, phân chia lợi ích và quản lý TS sau hợp tác. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều địa phương dù có nhu cầu khai thác hiệu quả TSC nhưng vẫn lựa chọn phương án “để không” thay vì chủ động triển khai do lo ngại rủi ro pháp lý phát sinh” – Luật sư Tuấn khẳng định.

Linh hoạt cơ chế, tránh lãng phí nguồn lực công

Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS  chia sẻ:“Trong thực tiễn, chúng tôi đã tham gia tư vấn và hỗ trợ pháp lý cho một số cơ quan, đơn vị địa phương trong quá trình rà soát, sắp xếp và khai thác hiệu quả TSC dôi dư, đặc biệt là các cơ sở nhà đất, trụ sở làm việc và khu đất công sau sáp nhập đơn vị hành chính hoặc sau khi thay đổi mô hình tổ chức bộ máy. Qua quá trình triển khai, có thể thấy rằng nếu được xây dựng đúng quy trình pháp lý và có phương án khai thác phù hợp thì TSC dôi dư hoàn toàn có thể được chuyển hóa thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, thay vì bị bỏ hoang hoặc gây lãng phí kéo dài”.

Luật sư Tuấn đánh giá, một trong những hiệu quả rõ nét nhất của hoạt động này là giúp địa phương tháo gỡ được các vướng mắc pháp lý trong quá trình xử lý TSC. Trên thực tế, nhiều đơn vị dù có nhu cầu đưa TSC vào khai thác nhưng lại gặp khó khăn trong việc xác định trình tự thủ tục, thẩm quyền phê duyệt, phương án xã hội hóa hoặc cơ chế hợp tác với doanh nghiệp tư nhân. Thông qua việc rà soát hồ sơ pháp lý, đối chiếu quy hoạch, đánh giá hiện trạng sử dụng và tư vấn áp dụng đồng bộ các quy định tại Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017, Luật Đất đai 2024 và các nghị định hướng dẫn liên quan, nhiều dự án đã được hoàn thiện hành lang pháp lý để triển khai trên thực tế một cách minh bạch và an toàn hơn.

Bên cạnh đó, việc có sự tham gia của đơn vị tư vấn pháp lý ngay từ đầu giúp các cơ quan Nhà nước hạn chế đáng kể rủi ro pháp lý trong quá trình lựa chọn phương án xử lý TSC. Theo đó, các luật sư thường hỗ trợ từ giai đoạn xây dựng phương án khai thác, rà soát điều kiện pháp lý của TS, xây dựng tiêu chí lựa chọn đối tác, soạn thảo hồ sơ mời hợp tác, hợp đồng liên doanh, liên kết cũng như tham gia tư vấn trong quá trình thương thảo và thực hiện dự án. Điều này giúp bảo đảm tính công khai, minh bạch, hạn chế nguy cơ thất thoát TS Nhà nước cũng như tránh các rủi ro phát sinh liên quan đến thanh tra, kiểm toán hoặc tranh chấp sau này.

Thực tế, nhiều TSC sau khi được xử lý đúng hướng đã phát huy hiệu quả rõ rệt trong thực tiễn. Có những khu đất công, sân thể thao, trụ sở cũ trước đây bị bỏ hoang, xuống cấp hoặc sử dụng không hiệu quả, sau khi được xã hội hóa đầu tư đã trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng, khu thể thao, trung tâm dịch vụ hoặc hạ tầng phục vụ dân sinh. Qua đó, vừa giảm áp lực ngân sách Nhà nước, vừa tạo thêm giá trị sử dụng cho cộng đồng và nâng cao hiệu quả khai thác TSC theo đúng tinh thần của pháp luật hiện hành.

Từ góc độ thực tiễn hành nghề, Luật sư Tuấn cho rằng, để xử lý hiệu quả TSC dôi dư trong thời gian tới cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ hơn giữa pháp luật về TSC, đất đai, đầu tư, đấu giá và quy hoạch nhằm giảm tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn trong quá trình áp dụng. Đồng thời, cần tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương trong việc quyết định phương án xử lý TSC gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát minh bạch. Cùng với đó, cần đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa khai thác TSC theo hướng công khai, cạnh tranh và có tiêu chí rõ ràng để thu hút nguồn lực từ khu vực tư nhân cho hoạt động này./.